تکلیف گرایی ضامن بخشی از آرامش است. همان بخشی که با پشیمانی و حسرت و سردرگمی از بین می رود و چقدر هم آزار دهنده است این وضعیت.

پشیمانی از رفتاری در گذشته که پی به اشتباه بودنش برده ایم، حسرت نسبت به چیزی که به خاطر حرف یا رفتاری از دست داده ایم و حیرت وسرگردانی دربرابر انجام کارهایی که نمی دانیم کدامش دست یا درست تر است، آرامش را از زندگی ما می گیرد. اگر خودمان بارها به این دچار نشده باشیم حتما آدم های زیادی دیده ایم که آرامش خود را به این دلیل از دست داده اند. اما انسان تکلیف گرا هرگز این طور نیست. نه پشیمانی دارد، نه حسرت و نه حیرت.

انسان تکلیف گرا در هرلحظه و موقعیت به آن چه که تکلیف اوست عمل می کند و اگر بعدا آشکار شود که تصمیمش اشتباه بوده است او به هم نمی ریزد و غرق غصه نمی شود که چرا چنین کردم؟! آرامشش به جای خود باقی است چون اگر در نوع تصمیم دچار اشتباه شده بوده اما در عمل به آنچه درست تشخیص می داده یعنی تکلیفش لغزش نداشته. وقتی هم که موقعیت دشواری گرفتار می شود به تکلیفش می اندیشد و چون فقط به همین می اندیشد و فقط از یک چیز می ترسد و آن عمل نکردن به تکلیف است لذا راحت تر به نتیجه می رسد و راحت تر عمل می کند. 

اینجا البته نکته هایی هم هست که به اندازه اصل قضیه مهم نیست اما به هرحال جزء قضیه اند. مثلا اینکه تکیف گرایی وقتی معنا می یابد که انسان خودش را دربرابر چیزی مشخص و روشن والبته واحد، مکلف ببیند و گرفتار خداها و هواهای متعدد نباشد. 

نکته دیگر این که هرکسی درهر حال یک تکلیف دارد که باید به ان عمل کند و عمل نکردن به تکلیف تشخیص تکلیف بعدی را برای انسان سخت وسخت تر می کند. ضمن این که متمرکز شدن بر مفهوم تکلیف و مهم تر دانستن آن از خود عمل وسواس و دودلی و ترس ها را از انسان دور می کند. چون در تکلیف گرایی توکل هم نهفته است.

گذشت داشتن، یک ارزش اخلاقی بزرگ است که در هر دین وآئینی حتی هر مرام ومسلک غیروحیانی محترم است. ارزشی که نه تنها انسان را در چشم دیگران بزرگ می کند بلکه برای خود انسان هم لذت بخش است. لذتی که در هیچ انتقامی یافت نمی شود. اما امام رضا در این حدیث به چیزی بیش از این اشاره می کنند.

سنت های خدا در همه حال و در همیشه در خلقت جاری هستند و کسی هم نمی تواند از آن ها فرار کند. یکی از این سنت ها دخالت خدا در کمک کردن به انسان هاست. یعنی خدا به برخی ها کمک می کند که برخی های دیگر را شکست بدهند. حتمن هم لازم نیست یک جنگ تمام عیار باشد. ممکن است یک رویارویی سیاسی باشد یا یک رقابت اقتصادی یا علمی یا هر نوع رویارویی که هرطرف می کوشد پیروز میدان شود. 

حالا کمک خدا کی و چگونه می آید؟ چگونه می توان از آن بهره مند شد؟ در این حدیث امام به یک عامل جالب اشاره می کنند: عفو. کسی که عفو بیش تری دارد پیروز می شود. اما کمی عجیب به نظر می رسد. عفو چه ربطی به پیروزی دارد؟ ویک سوال: آیا معنایش این است که اگر کسی یا گروهی عفو بیشتری داشت حتی اگر حق نبود خدا او را برتری می دهد؟ 

سه نکته وجود دارد. یکی اینکه فرمایش امام را براساس اصل مسلم قرآنی یعنی یاری خدا به مومنین تفسیر کنیم و بگوییم منظور امام در شرایطی است که هر دو طرف از یک میزان حقانیت برخوردار هستند مثلا هر دو حق هستند یا هردو ناحقند. و نکته دوم در معنای دقیق عفو نهفته است. عفو یعنی گذشتن از نفع خویش به خاطر یک ارزش غیر مادی و بدون چشم داشت. کسی که به هیچ حقیقتی معتقد نباشد نمی تواند اهل گذشت به این معنا باشد و اگر باشد طبیعتا نباید بیشتر از یک مومن واقعی گذشت داشته باشد مگر اینکه طرف مقابلش مومن درست وحسابی نباشد که نتواند به خاطر چیزهای باارزش تر از چیزی یا کاری بگذرد. و اما نکته سوم این که هدف امام رضا علیه السلام از عفو یک نمونه بود و منظور اصلی رفتار یا منشی است که خدا آن را بیشتر دوست دارد. 

درباره این که چگونه این یاری خدا چگونه در قواعد این جهان جاری می شود که مرتبط با عفو است شاید نشود با جزم و اطمینان حرفی را زد جز این که خداست دیگه یه جوری کارش رو می کنه بالاخره اما اگر در شرایط روحی و پیچیدگی های نفس انسان ها دقت شود که با عفو چگونه قدرت مند می شوند وبا تنگ نظری چگونه خفیف و ضعیف می شود و این قدرت یا ضعف روحی چگونه در رفتار او و در رویارویی او تاثیر می گذارد، با این دقت ها کمی راز رابطه عفو و پیروزی ملموس تر شود.

مَا الْتَقَتْ فِئَتَانِ قَطُّ إِلَّا نُصِرَ أَعْظَمُهُمَا عَفْوا.تحف العقول‏.ص446

محافظه‌کار، دِمُده، اگر نگوییم اُمّل؛ خجالتی، نچسب و صفات نامهربانانه‌ای که نهایت ندارد، خصوصیات مشترک هریت و دیوید از نگاه دیگران است. با این همه اشتراک طبیعی است که در اولین ملاقاتشان در یک مهمانی خیلی زود دریابند که آن‌ها را برای هم ساخته‌اند پس بی‌معطلی باید شروع کنند. ساختمانی ویکتوریایی را برای زندگی انتخاب می‌کنند و برخلاف تصمیم اولیه زود بچه‌دار می‌شوند و لجوجانه به آوردن بچه‌های بیشتر ادامه می‌دهند. تقریباً همه چیز مطابق میلشان پیش می‌رود جز یک چیز. چیزی که از ارادهٔ آن‌ها خارج است: فرزند پنجم.

یکی این که هر شب قبل از خواب برای چند دقیقه روزش را مرور کند و خیر وبدی های خودش را به یاد بیاورد و برایشان شکر واستغفار کند و دوم هم این که قبل از هرکاری که می خواهد انجام بدهد نیت کند که آن کار را برای خدا انجام بدهد. همین و بس.

به نظرم این دوتا کار هرچند مختصر و ساده هم که برگزار شود اگر ادامه داشته باشد می تواند زندگی آدم را متحول کند و مانع از این بشود که آدم در طول زندگی اش دچار غفلت بشود و خدای نکرده در همان یک لحظه غفلت کاری بکند که نباید. 

که روی سیم برق

کنار دیگران نشسته است

ببین!

نگاه می کند به آسمان

به ابرها که روز را سیاه کرده اند

به ذره های گرد و خاک 

به نور خسته ای که تا ساعتی دگر

به کوه می رود

ببین چگون آه می کشد

در کنار دیگران

که خیره مانده اند بر زمین

ببین

چگونه غرق آرزوی آسمان روزهای روشن است

پرنده ای سفید 

که روی سیم برق

کنار دیگران نشسته است.

به نظر می رسه اشاره امام در این روایت به حالت دلهره و ترس یا شک و تردید در انسان است که در آن انسان گمان می کند فقط باید به امور غیبی و حقایق پشت پرده اتفاقات آگاه بشود تا بتواند به آرامش برسد. 

انسان در حالت دلهره و ترس، آرزو می کند که کاش می دانستم چه می شود و پشت پرده این اتفاقات چیست و چه چیزهایی در جریان است که من نمی دانم. تصور می کنیم که با دانستن رازهای پشت پرده کار بهتری می توانیم انجام بدیم یا حدااقل نگرانی مان نسبت به آینده ونتیجه کارهایمان برطرف می شد. اما خدا از ما می خواهد ندانیم و در عین حال آرام باشیم. راهش هم این است که هر چه دین خدا گفته انجام بدهیم. توکل اینجا یعنی وقتی به حرف خدا گوش کردی دیگه از اینکه چیزهایی هست که تو نمی دونی نترسی.

گاهی هم انسان دچار شک است. یعنی تا نداند چرا خدا در مورد یک مسئله چنین دستوری داده نمی تواند آن را بپذیرد و پیش خودش هم ممکن است فکر کند این جوری عاقلانه تر است. در حالی که اتفاقا خدا از ما می خواهد خیلی از چیزها را ندانیم و از خیلی روابط بین پدیده ها بی خبر باشیم و فقط چون خدا گفته و خدا بهتر می داند به حرفش گوش کنیم و در مقابل جهلمون یا حتی مخالفت ظاهری عقل واطلاعات اندکمان به خدا توکل کنیم یعنی اعتماد کنیم.

...وَ مِنْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ بِغُيُوبِ اللَّهِ الَّتِي لَمْ يُحِطْ عِلْمُكَ بِهَا فَوَكَلْتَ عِلْمَهَا إِلَيْهِ وَ إِلَى أُمَنَائِهِ عَلَيْهَا وَ وَثِقْتَ بِهِ فِيهَا وَ فِي غَيْرِهَا. تحف العقول. ص444

از امام رضا علیه السلام پرسیدند: آدم فرومایه کیه؟امام جواب دادند: کسی که چیزی در زندگیش داره که او رو از خدا غافل می کنه. 

چرا داشتن همچین چیزی باعث فرومایگیه؟ اصلا این فرومایگی معناش چیه؟
هر کسی در زندگی اش چیزی داره که براش از همه چیز مهم تره وسعی می کنه همه چیز را با اون تنظیم کنه یا به عنوان هدف اون رو دنبال می کنه. این اصل ممکنه هر چیزی باشه. می تونه برتری مادی باشه. چنینی آدمی هرکاری می کنه تا به برتری مالی برسه و هیج جوری حاضر نیست از آن صرف نظر کنه. ممکنه کسی به چیزهای دیگری همین نگاه را داشته باشه. یعنی جوری دلبستگی داشته باشه که حاضر باشه همه چیز را فدای اون کنه. این چیز و این دلبستگی باعث می شه آدم در همه کارهاش و توی همه تصمیماتش به اون توجه کنه. این چیز می تونه در هر سطحی باشه. ممکنه خیلی باارزش باشه و هم می تونه یه چیز خاص باشه که برای بقیه اهمیتی نداره اما به هر حال دل کسی رو مشغول کرده باشه.

حالا به نظرتون کسی که به چیزی یا کسی غیر از خدا این دلبستگی رو داره و جوری مجدوب اشیاء یا موجودات فانی شده که خدا رو خدایی که هیچ چیز باهاش قابل مقایسه نیست از یادش می بره
فرومایه نیست؟!

سُئِلَ ع عَنِ السَّفِلَةِ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ شَيْ‏ءٌ يُلْهِيهِ عَنِ اللَّهِ.
تحف العقول عن آل رسول. ص442. ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏

گول نزن خودت را وقتی راه کج می کنی

از خیابانی به کوچه ای بن بست

قدم به قدم انگار کسی ندیده ات.

برگرد به همان جایی که راه را اشتباه پیچیدی

برخی تا انتها می روند

تا دیواری آجری در افق را به رویشان ببندد

دیگر جایی را نمی بینند

و نمی دانند چگونه باز گردند...

نونو ژودیس. خلسه بر ویرانه ها. احمد پوری.ص11